9 Ιουνίου 2014

Το κυνήγι και η κριτική σκέψη

Όπως έχω γράψει και αλλού, ένας έξυπνος τρόπος να καλλιεργήσεις την κριτική σκέψη είναι να ξεκινήσεις από κάποιο δίλημμα. Από ένα ερώτημα δηλαδή το οποίο στην πράξη δεν έχει μια σαφή απάντηση, αλλά επιτρέπει στον κάθε μαθητή να σχηματίσει τη δική του άποψη, δίχως να τον κατευθύνει ο εκπαιδευτικός. Με αυτόν τον τρόπο, πέρα από το γνωστικό κομμάτι, καλλιεργείται η κριτική σκέψη και ως στάση ζωής. Εμπεδώνει δηλαδή ο μαθητής πως οικοδομεί τις απόψεις του ερευνώντας συστηματικά και κριτικά τα θέματα που τον απασχολούν.

Στο πλαίσιο της ενότητας των ΜΜΕ της Μελέτης της Β´ έθεσα στα δευτεράκια το εξής ερώτημα: «Είναι καλό να κυνηγάμε ή κακό;». Για να απαντήσουν το παρακάτω ερώτημα, μελετήσαμε 4 ιστοσελίδες: 
Φυσικά, τα κείμενα διασκευάστηκαν σε μεγάλο βαθμό για δύο λόγους: απευθύνονταν σε μεγάλους και ήταν τεράστια για τα δεδομένα της Β' Δημοτικού. Η διασκευή δεν ήταν τέλεια, ήταν καλύτερη για μεγαλύτερες τάξεις, αλλά με τη δική μου βοήθεια τελικά οι δυσκολίες ξεπεράστηκαν σε μεγάλο βαθμό.

Οι στόχοι που είχα θέσει ήταν οι εξής: 
  • Να βρίσκουν την άποψη του συγγραφέα
  • Να βρίσκουν τους λόγους που υποστηρίζει τη συγκεκριμένη άποψη
  • Να αναρωτιούνται αν στέκουν οι λόγοι ή αν υπάρχουν εύλογες αντιρρήσεις
Οι δύο πρώτοι στόχοι, ουσιαστικά ταυτίζονται με τη διδασκαλία πλαγιότιτλων σε παραγράφους. Σιγά σιγά, με αρκετή βοήθεια από μένα, ξεδιαλύναμε την άποψη και τους λόγους σε κάθε κείμενο. Ευτυχώς έχουν γράψει αρκετές φορές πλαγιότιτλους, επομένως δεν έπεσαν από τα σύννεφα. Βεβαίως, υπήρξαν δυσκολίες: οι μαθητές ήταν μικροί· το διασκευασμένο κείμενο ήταν δύσκολο· δύσκολο ήταν και το κειμενικό είδος (επιχειρηματολογικό).

Ο τρίτος στόχος είχε δουλευτεί κι αυτός, πολύ λιγότερο φυσικά, σε μια προηγούμενη εργασία. Με ενδιέφερε να μάθουν να ελέγχουν αν αυτά που υποστηρίζει ο συγγραφέας είναι αληθινά ή αν υπάρχει εναλλακτική ερμηνεία. Π.χ., στην ιστοσελίδα Το κυνήγι από την αρχαιότητα έως σήμερα στην 9η παράγραφο γράφει ότι σε μια πολιτεία της Αμερικής χρησιμοποιήθηκαν οι κυνηγοί για να σωθεί το οικοσύστημα. Αυτό όμως δεν μπορεί εύκολα να ελεγχθεί, άρα δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι για το αν λέει την αλήθεια ή όχι. Για να εξοικειωθούν με τον συγκεκριμένο τρόπο σκέψης εφάρμοσα μια πρόχειρη μορφή άμεσης διδασκαλίας. Αρχικά δούλεψα μόνος μου, στη συνέχεια όλοι μαζί και στο τέλος ζήτησα από τους μαθητές να δουλέψουν μόνοι τους. Αυτό που μου άρεσε ήταν το εξής: στο κείμενο Οι κυνηγοί σκότωσαν τα γεράκια της Κλειδούς... ο συντάκτης έχει αναρτήσει μια φωτογραφία ενός νεκρού γερακιού ως αποδεικτικό στοιχείο. Τους ρώτησα αν αρκεί για να μας πείσει. Αρκετά παιδιά είπαν πως αρκεί. Πέντε - έξι όμως διαφώνησαν. Υποστήριξαν (από έναν λόγο το κάθε παιδί) ότι θα μπορούσε η φωτογραφία να είναι από αλλού, το γεράκι να είναι νεκρό για άλλους λόγους (αρρώστια, γήρας, δηλητήριο), να είναι πλαστή η φωτογραφία, να το σκότωσε ο ίδιος ο φωτογράφος (παραπονήρεψαν...) κ.ά. Αυτή ήταν μια καλή στιγμή, αν σκεφτούμε ότι έχουμε να κάνουμε με δευτεράκια.

Φυσικά προέκυψαν ποικίλα προβλήματα: πρώτον, δεν είναι και τόσο εύκολο να βρεις τα κατάλληλα κείμενα. Αναγκάστηκα να δω πάνω από 100 ιστοσελίδες μέχρι να βρω τις κατάλληλες. Χρειάζεται μάλιστα και αρκετή φαντασία για να κάνεις τη σωστή αναζήτηση.

Δεύτερον, η διασκευή είναι αρκετά δύσκολη υπόθεση. Δεν πιστεύω ότι τα κείμενα πρέπει να είναι δύσκολα γιατί τα παιδιά χάνονται, κουράζονται, απογοητεύονται, απογοητεύεσαι κι εσύ μαζί και κινδυνεύεις να κοπιάσεις για το τίποτα. Καλύτερα, τουλάχιστον στην αρχή, τα κείμενα να είναι απλά, ακόμα και απλοϊκά, για να επικεντρωθείς με την ησυχία σου στην ουσία. Βεβαίως, πρέπει να έχουμε πάντοτε υπόψη μας ότι θεμέλιο της κριτικής σκέψης είναι η ικανότητα να καταλαβαίνουμε τι λέει η άλλη πλευρά. Αργά ή γρήγορα θα μπουν και τα δύσκολα κείμενα.

Τρίτον, το ελληνικό αναλυτικό πρόγραμμα δε στοχεύει στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Όλη τη δουλειά πρέπει να την κάνεις μόνος σου. Δεν είναι εύκολο να οργανώνεις κάθε ενότητα γύρω από ένα δίλημμα και ταυτόχρονα να αναζητάς τις πηγές με τις οποίες θα δουλέψεις. Είναι χρονοβόρο και δε νομίζω να στο αναγνωρίσει κανείς. Συνήθως εκτιμώνται πιο θεαματικές εργασίες...

Τέταρτον, όταν διδάσκεις την κριτική σκέψη κεντρικό μέλημά σου είναι οι μαθητές να μην οδηγηθούν σε έναν άκρατο σχετικισμό, αλλά να μάθουν να χρησιμοποιούν κατάλληλα κριτήρια. Η συγκεκριμένη εργασία δεν ασχολήθηκε ουσιαστικά καθόλου με τα κριτήρια. Σταμάτησε στο να μάθουν οι μαθητές να αναρωτιούνται μήπως υπάρχουν αντιρρήσεις και να προσπαθούν να σκεφτούν μερικές. Σημαντικό στοιχείο, αλλά αν διδαχτούν πώς να αξιολογούν τις διαφορετικές πιθανές ερμηνείες, εύκολα θα οδηγηθούν να πιστέψουν ότι όλα είναι σχετικά. Ευτυχώς όμως είναι μικρά και θα τα ξεχάσουν όλα πολύ γρήγορα...

Όλα τα παραπάνω δεν είναι ατομική δουλειά. Προέκυψαν μέσα από τη συνεργασία με μια συνάδελφο του σχολείου μου. Η ίδια το δούλεψε με μαθητές της Δ' Δημοτικού.

8 Ιουνίου 2014

Έξι συμβουλές συγγραφής από τον Τζον Στάινμπεκ

Κατά καιρούς διαβάζω συμβουλές καταξιωμένων συγγραφέων σχετικές με το γράψιμο λογοτεχνικών βιβλίων. Οι περισσότερες μπορεί να είναι καλές· δεν μπορώ όμως να φανταστώ πώς είναι δυνατόν να εφαρμοστούν στο σχολείο, ειδικά στο Δημοτικό. Ωστόσο, θεωρώ ότι οι 6 συμβουλές του Τζον Στάινμπεκ έχουν τη δική τους αξία. Τις παραθέτω παρακάτω, περισσότερο διασκευασμένες παρά μεταφρασμένες (η καλή μετάφραση θέλει και ικανότητες που εγώ δεν τις έχω), ενώ παράλληλα γράφω και κάποιες δικές μου σκέψεις.

1. Μην ασχολείσαι με το πότε θα τελειώσεις. Γράφε μια σελίδα την ημέρα, βοηθάει. Θα ξαφνιαστείς μόλις συνειδητοποιήσεις ότι τελείωσες.

Πώς μπορούμε να το υλοποιήσουμε στο Δημοτικό; Προσωπικά, όταν γράφουν λογοτεχνικά κείμενα στις μεγάλες τάξεις, τους αφήνω αρκετό χρόνο για να ολοκληρώσουν το έργο τους. Κάποιος μαθητής μπορεί να γράψει μόνο μια ιστορία, ενώ στον ίδιο χρόνο κάποιος άλλος μπορεί να ολοκληρώσει περισσότερες. Προσπαθώ να δουλέψω με τους ρυθμούς του κάθε παιδιού, χωρίς να τα αγχώνω με προθεσμίες.

2. Γράψε ελεύθερα και όσο πιο γρήγορα μπορείς. Πότε μη διορθώσεις ή μην ξαναγράψεις πριν ολοκληρώσεις το έργο. Συνήθως, είναι δικαιολογίες για να μη συνεχίσεις. Επίσης, αλλοιώνεται η ροή και ο ρυθμός, οι οποίοι προκύπτουν αποκλειστικά από την ασυνείδητη σύνδεση με το υλικό.

Για να είμαι ειλικρινής οι μαθητές του Δημοτικού το έχουν αυτό. Για την ακρίβεια δεν ξανακοιτούν το κείμενο ούτε όταν το τελειώσουν! Πέρα από την αστεία πλευρά δε νομίζω ότι η συγκεκριμένη συμβουλή εφαρμόζεται στο Δημοτικό για δύο λόγους: πρώτον, δεν έχουν την ικανότητα τα παιδιά να έχει ρυθμό το κείμενό τους· δεύτερον, δεν έχουν τις μνημονικές ικανότητες να επεξεργαστούν ένα, τρισέλιδο λ.χ., κείμενο. Τους είναι πιο εύκολο να διορθώνουν μικρά αποσπάσματα. Συχνά δε, όταν γράφουν χωρίς να σταματήσουν, προκύπτουν τόσο ακατανόητα κείμενα που αδυνατούν να τα διορθώσουν.

3. Ξέχασε το κοινό. Πρώτον, το ανώνυμο, απρόσωπο κοινό θα σε τρομοκρατήσει και δεύτερον, αντίθετα με το θέατρο, δεν υπάρχει. Στο γράψιμο το κοινό σου είναι ένας μόνο αναγνώστης. Μερικές φορές με βοηθάει να διαλέγω ένα άτομο, ένα πραγματικό άτομο που ξέρω ή ένα φανταστικό, και να γράφω γι' αυτό.

Αυτό δεν το έχω δοκιμάσει, δεν το έχω σκεφτεί, δεν το έχω δει γραμμένο και πουθενά αλλού. Μ' αρέσει όμως! Πιστεύω ότι μπορεί να δουλέψει, ειδικά αν αυτό το άτομο είναι πραγματικό και διαβάσει το τελικό έργο.

4. Αν μια σκηνή ή ένα κομμάτι σε κουράζει και ακόμα το θες, προσπέρασέ το και συνέχισε. Όταν θα έχεις τελειώσει όλο το έργο, επίστρεψε και μπορεί να συνειδητοποιήσεις ότι σε κούρασε γιατί δεν άνηκε εκεί πέρα.

Μου θυμίζει μια παραπλήσια συμβουλή από επιμελητές κειμένων: Αν κάτι σε παιδεύει, σβήσ' το! Πιστεύω ότι μπορεί να εφαρμοστεί πολύ εύκολα και δεν αφορά μόνο τη Λογοτεχνία, αλλά όλα τα κειμενικά είδη.

5. Πρόσεξε τη σκηνή που την αγαπάς τόσο πολύ, περισσότερο και από το υπόλοιπο έργο. Συνήθως είναι εκτός θέματος.

Μπορεί να είναι και πηγή έμπνευσης για κάτι άλλο. Πάντως τα παιδιά μπορούν πολύ εύκολα να παρασυρθούν και να αλλάξουν πορεία. Απαιτείται συστηματική εκπαίδευση για να μη λοξοδρομούν, κυρίως στα μη λογοτεχνικά κείμενα.

6. Αν χρησιμοποιείς διάλογο, πες τον δυνατά όταν τον γράφεις. Μόνο τότε θα μοιάζει με αυθεντικό προφορικό λόγο.

Ούτε αυτό το έχω δοκιμάσει, αλλά μου φαίνεται έξοχη πρακτική! Από την εμπειρία μου φαίνεται ότι τα παιδιά του Δημοτικού διευκολύνονται πολύ στη διόρθωση του γραπτού τους όταν το διαβάζουν μεγαλόφωνα τα ίδια ή κάποιος άλλος. Επομένως, δεν μπορώ να φανταστώ γιατί να μη δουλεύει και με τον διάλογο.