19 Δεκεμβρίου 2012

Κριτική σκέψη

Γιατί δεν καλλιεργείται η κριτική σκέψη στην ελληνική εκπαίδευση; Είναι μια ερώτηση που με απασχολεί από μαθητή, τουλάχιστον από την Γ΄ Λυκείου όταν και βίωσα το σύστημα των πανελληνίων εξετάσεων. Γιατί λοιπόν; Μερικές ϕορές οι απαντήσεις περιστρέϕονται γύρω από συνωμοσίες: συνωμοτεί το κεϕάλαιο, η εξουσία, οι ξένοι, οι Αμερικανοί. Συχνότερα κατηγορείται η παπαγαλία. Κανείς πάντως δε λέει την αλήθεια: η κριτική σκέψη απουσιάζει γιατί η ελληνική κοινωνία δεν την αντέχει.

Τι είναι η κριτική σκέψη; Ουσιαστικά είναι η επιλογή που απορρέει από λογικές διεργασίες· επιλογή, λογική. Αυτές είναι οι λέξεις που μας ενδιαϕέρουν. Αυτές είναι οι λέξεις που μας τρομάζουν.

Γιατί μας τρομάζουν; Ο μαθητής, όταν σκέϕτεται κριτικά, επιλέγει, διαμορϕώνει μόνος του μια άποψη, χρησιμοποιώντας τη λογική του. Η διδασκαλία της κριτικής σκέψης περιορίζεται σε αυτό: στο πώς να χρησιμοποιείς τη λογική σου και όχι στο να λες ποια είναι η αλήθεια. Μόνο αυτό, τίποτε άλλο. Κι αυτό τρομάζει. Η ελληνική κοινωνία δε θέλει με τίποτα τα βλαστάρια της να σκεϕτούν κριτικά, κι αναπόϕευκτα κάποιες ϕορές διαϕορετικά από τους γονείς τους. Κριτική σκέψη σημαίνει τα παιδιά μας να έχουν διαϕορετικές ιδέες, πεποιθήσεις σε κρισιμότατα θέματα και εμείς να μην τα νουθετούμε. Κι αυτό είναι κάτι πρωτόγνωρο για την ελληνική κοινωνία. Ποτέ δεν ανεχτήκαμε τη διαϕορετική σκέψη. Δεν την παρουσιάζουμε καν. Ακόμα και σε θέματα που δε μας ενδιαϕέρουν.

Λ.χ., το επίκαιρο θέμα της σϕαγής στο αμερικανικό σχολείο. Τα γνωστά: οι καλοί είναι κατά της οπλοκατοχής και οι κακοί είναι υπέρ. Αυτό δεν είναι κριτική αντιμετώπιση ενός υπαρκτού προβλήματος. Είναι αναμάσημα στερεότυπων και τυϕλή προπαγάνδα. Ποιος έχει δει ποτέ σε ελληνικά ΜΜΕ τις θέσεις αυτών που τάσσονται υπέρ της οπλοκατοχής; Σπάνια. Ποιος, για παράδειγμα, γνωρίζει ότι υπάρχει έρευνα (αναλυτικότερα εδώ) που λέει πως όσο περισσότερα όπλα έχουν οι απλοί πολίτες στα σπίτια τους τόσο μικρότερη η εγκληματικότητα; Μόνο όταν έχεις όλα τα δεδομένα, τότε μόνο, ξεκινά η κριτική σκέψη. Αρκεί ϕυσικά να είσαι εραστής της αλήθειας και της ελευθερίας και όχι τυϕλός οπαδός των απόψεων που σου επέβαλαν άλλοι.

Σκεϕτείτε στα σχολεία να αϕήνονταν ελεύθεροι οι μαθητές να συζητούν και να διαμορϕώνουν δικές τους απόψεις για θέματα όπως: η κλιματική αλλαγή είναι υπαρκτό γεγονός ή όχι· πρέπει να κατασκευαστεί πυρηνικός αντιδραστήρας στην Ελλάδα ή όχι· ήταν εθνομάρτυρας ο Γρηγόριος Ε΄· υπήρξαν νεκροί στο Πολυτεχνείο. Πώς θα αντιδρούσε η ελληνική κοινωνία αν ο δάσκαλος δεν ήταν εκεί για να νουθετήσει τα παιδιά, παρά μόνο για να συντονίσει τον διάλογο;

15 Δεκεμβρίου 2012

Το βιβλίο

Διάβασα ένα άρθρο που αναϕέρεται σε 10 υπέροχες διαϕημίσεις για το βιβλίο και την ανάγνωση. Ευϕυείς πραγματικά. Και σχεδόν αποκλειστικά αϕιερωμένες στη λογοτεχνία. Ουδέποτε κατάλαβα γιατί συμβαίνει αυτό. Γιατί η ϕιλαναγνωσία ταυτίζεται αποκλειστικά με την ανάγνωση λογοτεχνικών βιβλίων. Δηλαδή αν κάποιος διαβάζει κυρίως μη λογοτεχνικά βιβλία, δε θεωρείται καλλιεργημένος;

Πολλά κρίσιμα ζητήματα της σημερινής εποχής είναι αδύνατον να προσεγγιστούν αν στηριχτεί κάποιος μόνο, ή έστω σε μεγάλο βαθμό, στη λογοτεχνία. Λ.χ., η κλιματική αλλαγή, η οικονομική κρίση, η βιοηθική, οι διακρίσεις, ο ρατσισμός, η δημοκρατία και τα προβλήματά της, το δικαίωμα στην οπλοκατοχή —για να γράψω και κάτι επίκαιρο—, οι μεταϕυσικές πεποιθήσεις κάποιου. Σε ποιο από αυτά μπορείς να πάρεις θέση, να συμμετέχεις ενεργά στον διάλογο στηριζόμενος αποκλειστικά στον Καβάϕη, στον Ελύτη, στον Έλιοτ;

Πολλοί θεωρούν τα συγκεκριμένα βιβλία πεζά, ξερά. Θεωρούν πως δεν μπορείς να τα απολαύσεις. Και γιατί δεν μπορείς να απολαύσεις μη λογοτεχνικά βιβλία; Δεν μπορείς δηλαδή να απολαύσεις τη γλώσσα τους —ο έμπειρος συγγραϕέας μπορεί να γίνει κι εδώ εξίσου απολαυστικός—, την πλοκή τους —την αέναη πορεία προς το άγνωστο, την ευϕυή κατάρριψη διαδεδομένων αντιλήψεων, τη σύλληψη και τεκμηρίωση πρωτόϕαντων ιδεών—;

Ξέρω τον αντίλογο. Η λογοτεχνία εξανθρωπίζει κ.τ.λ. Και η Φιλοσοϕία και οι Επιστήμες τι κάνουν; Εξανδραποδίζουν τον άνθρωπο; Τον μετατρέπουν σε ζώο; Όσο αποκλειστικό δημιούργημα του ανθρώπου είναι η Λογοτεχνία τόσο είναι και η Φιλοσοϕία και οι Επιστήμες. Και πρέπει να θεωρούνται το ίδιο σημαντικά για την Εκπαίδευση και τα προγράμματα ϕιλαναγνωσίας.

2 Δεκεμβρίου 2012

Το καλό σχολείο.

Για αρκετούς το καλό σχολείο ταυτίζεται με την παρουσία μεγάλου αριθμού καλών μαθητών. Όσους περισσότερους αριστούχους έχει τόσο καλύτερο θεωρείται.

Για μένα το καλό σχολείο δεν ορίζεται από τον αριθμό των καλών μαθητών, αλλά από τον αριθμό των καλών εκπαιδευτικών. Και προϕανώς στο καλό σχολείο, εκεί δηλαδή που υπάρχουν πολλοί καλοί εκπαιδευτικοί, θα πρέπει να συγκεντρώνονται οι δυσκολότερες περιπτώσεις· οι παιδαγωγικές προκλήσεις. Αλλιώς τι νόημα έχει να χαρακτηρίζεται: «Καλό σχολείο»; Ποιους να συγκεντρώνει; Αυτούς που δεν κουράζουν κανέναν;

Πείτε με αιθεροβάμονα, πείτε με όπως θέλετε. Ξέρω ότι η ποιότητα του δασκάλου πολλές ϕορές δε ϕέρνει τα επιθυμητά αποτελέσματα. Δεν μπορείς να ϕυτέψεις καρυδιές στη Σαχάρα (για την ώρα τουλάχιστον). Ξέρω όμως ότι όσες ϕορές έριξα τις ευθύνες στους μαθητές μου κανείς δεν έμαθε τίποτα. Όσες ϕορές τις έριξα σε μένα κάποιοι έμαθαν· άλλοι περισσότερα, άλλοι λιγότερα. Και αυτό μου δίνει την ώθηση να συνεχίσω.