15 Φεβρουαρίου 2009

Πέρα από τον οδηγό του Harvard (I)

Ο οδηγός είναι ένα καλό και ευσύνοπτο εργαλείο, απευθύνεται όμως σε φοιτητές, με αποτέλεσμα να λείπουν στοιχεία σημαντικά όσον αφορά τη διδασκαλία της κατανόησης, που έχουν αναδειχτεί από τη σχετική με την ανάγνωση επιστημονική έρευνα.

Ένα από αυτά, με προεκτάσεις σ’ όλο το φάσμα του αναλυτικού προγράμματος, είναι η συνειδητοποίηση από την πλευρά του μαθητή των σημείων ενός κειμένου που αδυνατεί να κατανοήσει και οι συνακόλουθες στρατηγικές που πρέπει να ακολουθήσει, ώστε να ξεπεραστεί το εμπόδιο που μόλις έχει αναδυθεί.

Όταν γράφω για σημεία στα οποία υπάρχει ρήξη του νοήματος, δεν εννοώ μόνο τις γνωστές σε όλους μας «άγνωστες λέξεις». Για να γίνει φανερό και το μέγεθος του προβλήματος, σας αναφέρω ενδεικτικά πως στο ακόλουθο απόσπασμα από την Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή της Στ΄ «Έχει λοιπόν ο άνθρωπος, εκτός από τις βιολογικές, και κοινωνικές ανάγκες εξίσου σημαντικές με τις πρώτες» η απορία όλης της φετινής τάξης μου ήταν τι σημαίνει η λέξη «πρώτες». Μιλάμε για παιδιά μορφωμένων γονιών, που μερικά από αυτά διαβάζουν αρκετά βιβλία το χρόνο. Παρομοίως, στο απόσπασμα από την Ιστορία της Στ΄ «Για πολλά χρόνια η Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν ο “μεγάλος ασθενής”, που τον κρατούσαν στη ζωή μόνο τα αντίθετα συμφέροντα και η ασυμφωνία των μεγάλων δυνάμεων» η απορία ήταν «Κύριε, ποιος είναι ο μεγάλος ασθενής;». Με τα προαναφερόμενα παραδείγματα δεν ασχολούμαι τυχαία. Συνιστούν χαρακτηριστικές δυσκολίες των παιδιών που καλύπτονται κάτω από τον όρο αναφορά1.

Ομοίως φέτος διαπίστωσα πως οι μαθητές μου δυσκολεύονται με ορισμούς του τύπου «Στις ερήμους μπορούμε να συναντήσουμε περιοχές όπου υπάρχει νερό και βλάστηση και λέγονται οάσεις». Αν αντιθέτως ο ορισμός ήταν διατυπωμένος με την κλασική δομή «Όαση ονομάζουμε περιοχές των ερήμων, όπου υπάρχει νερό και βλάστηση» τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά.

Γίνεται πιστεύω φανερό πως, αν πείσουμε τους μαθητές μας να μας λένε κάθε απορία που έχουν, μπορούμε να μάθουμε πολλά απ’ αυτούς και να βελτιώσουμε κατά πολύ τη διδασκαλία μας.

Βέβαια, παράλληλα με τα παραπάνω οφείλουμε να διδάξουμε στους μαθητές μας ότι τις όποιες απορίες τους πρέπει να προσπαθούν καταρχήν να τις επιλύουν μόνοι τους. Οι στρατηγικές που μπορούν να χρησιμοποιήσουν ταξινομούνται γενικά σε δύο κατηγορίες. Στην πρώτη αντιστοιχεί κάθε ενέργεια του μαθητή να λύσει την απορία του προσφεύγοντας στην ετυμολογία της λέξης. Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει στρατηγικές που προτρέπουν το παιδί να αναζητήσει την υπερπήδηση του εμποδίου στρέφοντας το βλέμμα του στο υπόλοιπο κείμενο, ψάχνοντας για σημεία που θα φωτίσουν το πρόβλημα.


1. Πρόκειται για κάθε λέξη ή φράση που αναφέρεται σε άλλη λέξη ή φράση σε διαφορετικό σημείο στο κείμενο.

8 Φεβρουαρίου 2009

Ναι, αλλά, κύριε, στο γυμνάσιο τα ζητούν παπαγαλία… (V)

Το τελευταίο απόσπασμα από τον οδηγό μελέτης του Harvard αναφέρεται στο τρίτο αναγνωστικό στάδιο (για τα στάδια βλέπε εδώ). Αποτελεί ίσως το πιο παραμελημένο και συνάμα το πιο δύσκολα εφαρμόσιμο τμήμα του οδηγού για την ελληνική σχολική πραγματικότητα. Πάραυτα, για μένα είναι το πιο ουσιώδες, καθότι είναι αυτό που κατεξοχήν ταυτίζεται με την ενεργοποίηση του μαθητή. Τούτο συμβαίνει επειδή αναγκάζει το παιδί να μην αντιμετωπίζει τα προηγούμενα μαθήματα σαν ανύπαρκτα, αλλά να βλέπει τη συνολική εικόνα, καθώς και τις πιθανές διεπιστημονικές – διαθεματικές συσχετίσεις.


5. Γενικό πλαίσιο: Αφού τελειώσεις το διάβασμα, συσχέτισέ το με ό,τι ξέρεις.

•Πότε έχει γραφτεί ή πού έχει εκδοθεί; Αυτοί οι παράγοντες αλλάζουν ή επηρεάζουν τη γνώμη σου γύρω από το κείμενο;
•Δες το επίσης μέσα από τους φακούς της δικής σου εμπειρίας. Η κατανόηση των λέξεων της σελίδας και της σημασίας τους διαμορφώνεται πάντα από αυτά που σου έμαθαν να πιστεύεις και να θεωρείς σημαντικά ζώντας σε ένα συγκεκριμένο χρόνο και χώρο.


6. Παραλληλισμός και Αντίθεση: Ταίριαξε αυτό το κείμενο σε ένα συνεχή διάλογο.

•Σε ποιο σημείο του τριμήνου σού ανατέθηκε αυτό το κείμενο; Για ποιο λόγο;
•Τι προσφέρει στις κύριες ιδέες και στα θέματα των μαθημάτων σου;
•Πώς παραβάλλονται ή αντιτίθενται οι ιδέες που παρουσιάζονται στα κείμενα με αυτά που ήξερες από πριν; Συνεχίζει μια τάση, αλλάζει κατεύθυνση ή επεκτείνει το κεντρικό σημείο των προηγούμενων αναγνωσμάτων;
•Πώς άλλαξε η σκέψη σου από αυτή την ανάγνωση ή πώς επηρεάστηκε η αντίδρασή σου στα προβλήματα και στα θέματα του μαθήματος;


1 Φεβρουαρίου 2009

Ναι, αλλά, κύριε, στο γυμνάσιο τα ζητούν παπαγαλία… (ΙV)

Σαν άνθρωπος βαριέμαι τις λεπτομέρειες. Μου αρέσει οι συνομιλητές μου να μιλούν συνοπτικά, με ακρίβεια, εστιάζοντας στην ουσία του θέματος. Οι μυημένοι κατανοούν, επομένως, τι μαρτύρια περνάω στο Δημοτικό. Οι πολυαγαπημένοι μου κατά τ’ άλλα μαθητές δεν μπορούν να εκφραστούν συνοπτικά, δεν ξέρουν τι σημαίνει η λέξη ακρίβεια, ενώ αγνοούν την έννοια της ουσίας. Για τους αμύητους αναφέρω μόνο το εξής:

Πέρυσι κατέβαινα τις σκάλες του σχολείου μαζί με ένα μαθητή της ΣΤ΄. Αποφάσισα να αστειευτώ μαζί του λέγοντάς του πως θεωρούσα ότι είναι αδιάβαστος. Αμέσως μου πρότεινε να τον εξετάσω για να μου αποδείξει το αντίθετο και, για να μην τα πολυλογώ, διάλεξα την Ιστορία. Τον ρώτησα σε ποιο μάθημα βρίσκονταν και μου αποκρίθηκε πως ήταν στο κεφάλαιο 33. Φυσικά, όπως και εσείς, δε γνώριζα τι πραγματευόταν το κεφάλαιο και έτσι αυθόρμητα ρώτησα: «Με ποιο θέμα ασχολείται το κεφάλαιο;». Πανικός. Εκλιπαρούσε να μου πει όλο το μάθημα απέξω (αθάνατη παπαγαλία!) δεν μπορούσε όμως να πει με μια – δυο φράσεις τι μάθημα είχαν. Για να μη μακρηγορώ, η ουσία είναι μία. Το παιδί είχε διαβάσει, αλλά δεν ήξερε τι ήταν αυτό που είχε διαβάσει.

Σχετικό με παρόμοια όπως το παραπάνω περιστατικά είναι το τρίτο απόσπασμα που ακολουθεί και αναφέρεται στο δεύτερο αναγνωστικό στάδιο (για τη σειρά των αναγνωστικών σταδίων βλέπε εδώ) αποτελεί δε, περισσότερο από τα άλλα αποσπάσματα, τον αντίποδα της αποστήθισης. Μας δείχνει το δρόμο της άμεσης αντικατάστασης της αυτολεξεί εξέτασης. Εννοείται, βεβαίως, πως απαιτείται σταδιακή εκμάθηση των όσων αναφέρονται στο παρακάτω κείμενο και γενικά σ’ όλο τον οδηγό. Έτσι, λόγου χάρη, τα παιδιά θα πρέπει να εξασκηθούν επί μακρόν στην εύρεση πλαγιότιτλων προκειμένου να καταστούν ικανά να λένε περιληπτικά το μάθημα. Αν επιχειρήσουμε να διδάξουμε ταυτόχρονα όλες τις στρατηγικές που προτείνονται, θα οδηγηθούμε με βεβαιότητα στην αποτυχία.


3. Βρες το σκελετό του κειμένου, συνόψισε, ανάλυσε: ξεχώρισε τις πληροφορίες, εξέτασε τα μέρη τους, και μετά προσπάθησε να τα τοποθετήσεις πάλι σε μια κατανοητή για σένα γλώσσα.

Ο καλύτερος τρόπος για να εξακριβώσεις τι έχεις καταλάβει είναι να μπορείς να το διατυπώσεις με δικά σου λόγια. Η εύρεση της δομής κάποιου επιχειρήματος ενός κειμένου είναι μια μορφή σχολιασμού, και μπορεί να γίνει στο περιθώριο του κειμένου ή χρησιμοποιώντας αριθμούς ή γράμματα. Σου επιτρέπει να δεις το σκελετό ενός επιχειρήματος: η θέση, το πρώτο σημείο και τα αποδεικτικά στοιχεία (και ούτω καθεξής), μέχρι το συμπέρασμα. Με βαριά ή δύσκολα κείμενα, ο σκελετός μπορεί να μην είναι προφανής μέχρι να τον αναζητήσεις. Η περίληψη επιτυγχάνει κάτι παρόμοιο, χρησιμοποιώντας τις προτάσεις και τις παραγράφους, φανερώνοντας παράλληλα τη σύνδεση των ιδεών. Η ανάλυση προσθέτει και ένα στοιχείο αξιολόγησης στη διαδικασία της περίληψης – δεν απαιτεί από σένα μόνο να επαναδιατυπώσεις τα κύρια σημεία, αλλά να εξετάσεις τη λογική, την αξιοπιστία και τη συναισθηματική επιρροή ενός επιχειρήματος. Στην ανάλυση ενός κειμένου στοχάζεσαι πάνω στην αποτελεσματικότητα ή μη ενός επιχειρήματος. Ερωτήσεις που μπορείς να κάνεις:

• Τι ισχυρίζεται ο συγγραφέας σαν αληθινό ή έγκυρο (αυτό σημαίνει, για ποιο πράγμα προσπαθεί να με πείσει); Τι μου ζητάει να πιστέψω ή να δεχτώ;

• Γιατί πρέπει να δεχτώ τον ισχυρισμό του συγγραφέα σαν αληθινό ή έγκυρο; Ή αντίστροφα, γιατί πρέπει να απορρίψω τον ισχυρισμό του συγγραφέα;

• Ποιους λόγους και ποιες αποδείξεις χρησιμοποιεί ο συγγραφέας και πόσο αποτελεσματικές είναι;

• Ποια από όσα αναφέρονται στο κείμενο είναι γεγονότα και ποια απόψεις;

• Καταρρέει σε κάποιο σημείο ο συλλογισμός; Υπάρχει κάποιο σημείο που δε βγάζει νόημα;


4. Ψάξε για επαναλήψεις και μοτίβα:

Αποτελούν συχνά ενδείξεις του τι θεωρεί σημαντικό ο συγγραφέας και τι περιμένει από σένα να εκμαιεύσεις από το επιχείρημά του. Ο τρόπος με το οποίο χρησιμοποιείται η γλώσσα μπορεί επίσης να κρύβει ιδεολογικές θέσεις, κρυφές ατζέντες ή προκαταλήψεις. Πρόσεχε για:
• Εικόνες που επανέρχονται.
• Επαναλαμβανόμενες λέξεις, φράσεις, τύπους παραδειγμάτων ή επεξηγήσεις.
• Σταθερούς τρόπους χαρακτηρισμού ανθρώπων, γεγονότων ή προβλημάτων.